Brezilya bugün de aynı kitabı okuyor

Brezilya değişti diyorlar. Değişmedi.
Sadece aynı kitabın yeni sayfası açıldı.

Bunu anlamak için haritasına değil, yazarlarına bakmak lazım.
Çünkü bu ülke 26 eyaletten önce, beş büyük yazarın içinde kuruldu.

Machado de Assis, Rio’nun en fakir mahallesinde, okuma yazma bilmeyen bir duvar ustasının ve çamaşırcı bir kadının oğlu olarak doğdu.
Köle torunuydu, okula gidemedi.
Kendi kendine öğrendiği kelimelerle Brezilya Edebiyat Akademisi’ni kurdu.
Romanı Dom Casmurro’da Bentinho, karısı Capitu’nun gözlerine bakıp aldatılıp aldatılmadığını sorar.
Kanıt yoktur, sadece bir bakış, bir şüphe vardır. Machado’nun 125 yıl önce sorduğu bu soru bugün de Brezilya’nın ortasında duruyor.
Çünkü bu ülke çok aldatıldı. Altını gitti, özgürlüğü gitti.
O yüzden insan en çok kendi korkusuna inanır. Machado bunu çok erken görmüştü.

Clarice Lispector ise bu korkuya başka yerden bakar.
Ukrayna’da bir katliamdan kaçıp iki aylık bebekken Recife’ye getirildi.
Ömrü boyunca tek bir soru sordu: Ben nereye aitim? Brezilya hala bir göç ülkesidir, herkes bir yerden gelmiştir.
Clarice’nin romanında zengin bir kadın, evin gösterişli salonundan çıkıp arka odaya girince gerçeği görür.
Brezilya da böyledir. Ön cephesi boyalı, arka sokağı başkadır.
Evi anlamak için salona değil, mutfağa bakmak gerekir. Clarice bunu öğretir.

Jorge Amado o mutfağın, o arka sokağın yazarıdır. Bahia’da balıkçılar, sokak çocukları, yoksullar arasında büyüdü.
İnancı yüzünden hapse girdi, kitapları meydanda yakıldı.
Ama o hep aynı hikayeyi yazdı. Dona Flor ve İki Kocası’nda bir kadının iki kocası vardır.
Biri Vadinho, yoksul, düzensiz ama hayat dolu. Diğeri Teodoro, zengin, düzenli ama ruhsuz.
Biri Afrika, biri Avrupa. Biri tutku, biri düzen.
Dona Flor ikisini de ister. Çünkü Brezilya ikisini de ister.
Büyük tarlalar üreten, limanlar çalıştıran bir Brezilya vardır, bir de pazarda günü kurtaran Brezilya.
Biri olmadan diğeri yaşanmaz.

Paulo Coelho ise o iki Brezilya arasında yolculuk eden gençtir.
Simyacı’da çoban Santiago, hazine bulmak için dünyayı dolaşır ve sonunda hazinenin evinde olduğunu anlar.
Brezilyalı genç de öyledir. Köyünden çıkar, büyük şehre gider, iş arar, hayat arar.
Sonra anlar ki aradığı şey geride bıraktığı aile sofrasıdır.
Coelho’nun dediği gibi, hazineyi görmek için uzağa gitmek gerekir. Uzağa gitmeden yakının kıymeti bilinmez.

Ve Carlos Drummond de Andrade… Minas’ın dağlarından gelip ömrünü memur olarak geçiren şair. En basit şiiriyle en büyük gerçeği söyler.
Joao, Teresa’yı sever, Teresa, Raimundo’yu sever, Raimundo, Maria’yı sever, kimse kimseye kavuşamaz. Bugün Brezilya 212 milyon kişi. Sokaklar, pazarlar, otobüsler kalabalık.
Ama Drummond’un dediği gibi, dünyada çok insan var, az insanlık var.
Herkes yan yana ama herkes biraz yalnız.

İşte bugünün Brezilya’sı budur.
Dünyanın en çok yiyecek üreten, en büyük nehirlerine sahip, müziğin ve futbolun ülkesi.
Ama ruhu aynı kalmıştır.

Machado’nun şüphesi, Clarice’nin aidiyet sorusu, Amado’nun iki yüzü, Coelho’nun yolculuğu ve Drummond’un kalabalığı. Bunları bilirseniz Brezilya’yı anlarsınız.
Yoksa sadece haritaya bakmış olursunuz. Kitaba bakmak lazım, haritaya değil.